Adaptación cinematográfica de "A clockwork orange" (A laranxa mecánica)É moi complicado, cando as versións son tan impoñentes, obviar o feito de que a novela que se está a ler foi levada ao cine. O sétimo arte válese da literatura continuamente para levar ao plano corpóreo as imaxinacións dos escritores. Obras como The Godfather de Mario Puzo ou Gone with the wind de Margaret Mitchell son  casos inequívocos de obras mestras nacidas a partires de textos excelentes. No caso do libro de Burguess, estudoso de Joyce, crítico literario e erudito do mundo das letras e a música, o feito de que un monstro coma Kubrick escollera a historia de violencia e redención do escritor inglés, foi o trampolín definitivo para que a novela se transformase en referencia. O cineasta, que en case tódolos seus filmes adapta, chegou máis aló, usando ese mundo paralelo que se narra para poñer os cimentos de parte do cine contemporáneo (videoclips, montaxe, música). Igual que Lolita, 2001 ou The Shine Kubrick traspasa a fronteira da literalidade para alcanzar cotas de creatividade incrible. Burguess foi o primeiro sorprendido do éxito do filme, e o seu primeiro admirador, pero sabía de certo que o seu escrito era, por si só, un alegato ás xeracións vindeiras, un aviso ao mundo deshumanizado, unha boia de luz nun mar de maldade. O tremendo é sinalar todo iso dende o punto de vista contrario, sen moralizar, sen querer ensinar cunha falsa impostura a hipocrisía dun sistema viciado dende as bases.

A LARANXA MECÁNICA

Certo día, na consulta do médico, dixéronlle a Anthony Burguess e á súa esposa que este padecía unha enfermidade dexenerativa que o mataría en breve. Déronlle dous anos de vida como máximo. Lonxe de acomodarse e agardar a que a morte o levase, dedicouse a tentar  deixar a vida da súa familia resolta. Malia ter varias e valiosas obras publicadas (sobre todo ensaios) comezou a redactar A clockwork orange. Malia ser compositor recoñecido, ter unha longa carreira como educador e tocar temas lonxe da ciencia ficción ou futuristas, embarcouse na creación dun mundo paralelo (chamarlle utopía distópica é excesivo) onde envorcar os seus medos e incertezas sobre o que o rodeaba: o poder da propaganda, a crecente desaparición de principios básicos, a hipocrisía de medios e gobernos. Escrita no 62, nos nosos días ten unha vixencia que asusta, unha exactitude que produce congoxa e, si se permite a licenza, a cada minuto faise máis real.

A trama, dado a fama absoluta da película, é por todos coñecida: un grupo de adolescentes (máis novos no libro que no filme) ten como modo de vida o roubo, a violencia e a falta total de calquera principio de humanidade ou de caridade, a cidade é deles, a xente está ao seu servizo e calquera que se interpoña no camiño será castigado. Como non pode ser doutro xeito, iso acaba coa detención do seu líder (un protagonista excelente, Álex, que bordea a nosa empatía e o noso odio a partes iguais), o seu ingreso no cárcere e a posterior inserción falida na sociedade. Ata aquí, o coñecido. Agora falaremos da envoltura do escritor, das numerosas arestas do escrito, da riqueza dos matices.

Burguess creou, para facer que a súa obra seguise vixente por xeracións, unha xerga propia, mestura de palabras de países do este de Europa (sobre todo ruso), e levou este “novo idioma” ata as súas máximas consecuencias: Álex fala en primeira persoa toda a novela como se o estivese a facer cos seus drugos (compañeiros na xerga nadstad), dirixíndose ao lector cun ton entre condescendente e agresivo, entre compracente e brutal. Non cabe dúbida que a aposta é arriscada, pero resulta tan atractiva e efectiva, tan adecuada para narrar a historia que o acerto é absoluto. Os carácteres dos personaxes, xa sexan amigos ou inimigos, son pasados polo ollo pintado (este detalle foi pensado por Kubrick) do líder da banda, con todo o que iso leva de subxectividade, parcialidade e tamén dor e verdade.

Malia ser a encarnación do mal, Álex fai que a súa evidente intelixencia e a súa simpatía natural nos produzan unha empatía que, noutros casos, sería difícil de explicar. O mundo que o rodea só permite vivir aos máis fortes, é unha xungla na que el tenta ser o pico da pirámide. O que descobre co transcorrer da novela é que non é máis ca un peón. E cae na conta a base de paus, de cárcere e dor (o mesmo que el xerou). No intre en que a sociedade tenta acollelo doutra volta afóndese na verdade: o que queren todos, dende o máis poderoso ata o máis pobre, é un pobo inculto, doado de manexar e gris, onde a ortodoxia e a mediocridade sexan premiadas, onde o trascendente das cuestións xamais se cuestionan e onde a forma pode co fondo.

O derradeiro capítulo da novela non está presente no filme, e sería mellor non desvelar o que nel se conta, pero resulta clarificador e definitivo. Sinxelamente dicir que nesa parte, a natureza segue o seu curso, os antes problemas convértense, por obra da evolución do ser humano, en nubes pasaxeiras. Non é un corolario, en ningún momento se pretende dar leccións a ninguén, pero si que é unha fiestra cara á esperanza. Só por iso, para ver como se afrontan eses derradeiros minutos da vida de Álex, onde realmente cambia en profundidade, paga a pena ler un libro que debería ser cabeceira de cada xeración.

(Artigo de Juan Parcero, escritor moañés)